Điểm mấu chốt: 不得了 và 了不得 đều biểu thị tình hình nghiêm trọng và mức độ sâu. Riêng 了不得 còn mang nghĩa 了不起 (tài giỏi, phi thường).
Đây là cặp từ khiến người học hoang mang nhất vì chúng dùng cùng ba chữ, chỉ đảo thứ tự. Hãy phân biệt 不得了 và 了不得 qua bốn kiểu dùng dưới đây.
1. 不得了 — dùng khi xảy ra chuyện bất ngờ
a. Câu vô chủ ngữ
- (1) 不得了啦,着火了!
Chết rồi, cháy rồi! - (2) 真不得了,小王的儿子从楼上摔下来了。
Nguy quá, con trai Tiểu Vương ngã từ trên lầu xuống rồi.
b. Tiểu cú + phó từ (可、真、才、更、就) + 不得了
- (3) 你那么粗心大意,万一出了事故就不得了了。
Cậu cẩu thả thế, lỡ xảy ra tai nạn thì không xong đâu. - (4) 要是让她知道了更不得了,她肯定会大吵大闹。
Để cô ấy biết thì còn ghê nữa, chắc chắn sẽ làm ầm lên. - (5) 这幢房子的墙面已经裂开了,再不抢修,后果可不得了啦。
Tường ngôi nhà này nứt rồi, không sửa gấp thì hậu quả khôn lường.
c. Chỉ mức độ sâu: tính từ / động từ tâm lý + 得 + 不得了
- (6) 天气热得不得了。(Trời nóng kinh khủng.)
- (7) 钱包丢了,我急得不得了。(Mất ví, tôi sốt ruột phát điên.)
- (8) 四川菜辣得不得了。(Món Tứ Xuyên cay khủng khiếp.)
- (9) 我送给她的礼物,她喜欢得不得了。(Món quà tôi tặng, cô ấy thích mê.)
2. 了不得 cũng có đủ ba cách dùng trên
- 了不得啦,着火了!
- 他的病可了不得啊,快送医院吧。(Bệnh của ông ấy nguy lắm, mau đưa đi viện.)
- 试验终于成功了,大家高兴得了不得。(Thí nghiệm rốt cuộc thành công, ai nấy mừng khôn xiết.)
3. Nghĩa riêng của 了不得: tài giỏi, phi thường
Đây là điểm 不得了 hoàn toàn không có. 了不得 miêu tả bản lĩnh nổi bật, khác thường, tương đương 了不起.
a. Cụm số lượng + 了不得 + 的 + danh từ
- (1) 这是世界上一件了不得的大事。(Đây là một sự kiện trọng đại của thế giới.)
- (2) 她是一个了不得的女人,那么大年纪还坚持学习。(Bà ấy là người phụ nữ phi thường, tuổi ấy rồi vẫn kiên trì học.)
b. 真 + 了不得 — giọng thán phục
- (3) 这孩子十三岁就上大学了,真了不得啊。
- (4) 这座桥只花了两年时间就造好了,真了不得啊。
c. 以为 / 觉得 + 了不得 — giọng mỉa mai
- (5) 他考试得了第一就以为(觉得)自己了不得了。(Thi được hạng nhất là tưởng mình ghê gớm lắm.)
- (6) 别以为当上了总经理就了不得了。(Đừng tưởng làm tổng giám đốc là ghê gớm.)
d. 有(没有)+ 什么 + 了不得 + 的 — phủ định mức độ
- (7) 这场比赛输了,有什么了不得的,还有赢的机会。(Thua trận này thì có gì ghê gớm, vẫn còn cơ hội thắng.)
- (8) 学汉字看起来很难,其实没什么了不得的。(Học chữ Hán trông khó thế thôi, thật ra chẳng có gì ghê gớm.)
4. Bảng tổng kết khi phân biệt 不得了 và 了不得
| Cách dùng | 不得了 | 了不得 |
|---|---|---|
| Kêu lên khi có biến | ✔ | ✔ |
| Hậu quả nghiêm trọng | ✔ | ✔ |
| ⋯得不得了 / ⋯得了不得 | ✔ rất thông dụng | ✔ ít gặp hơn |
| Khen tài giỏi | ✘ | ✔ |
| 没什么⋯的 | ✘ | ✔ |
5. Lỗi người Việt hay mắc
Lỗi 1 — dùng 不得了 để khen. ※他真不得了 nghe như “anh ta nguy to rồi”. Muốn khen phải nói 他真了不得 hoặc 他真了不起.
Lỗi 2 — quên chữ 得 trong mẫu bổ ngữ. ※天气热不得了 là sai; phải là 热得不得了.
Lỗi 3 — dùng với động từ hành động. Mẫu ⋯得不得了 chỉ đi với tính từ hoặc động từ tâm lý (喜欢、急、想、担心). Không nói ※他跑得不得了.
6. Mở rộng: các cách nói mức độ cao khác
Tiếng Trung có cả một họ bổ ngữ chỉ mức độ cực cao, nên biết để dùng luân phiên:
- ⋯极了: 好极了、漂亮极了 — thông dụng nhất, trung tính.
- ⋯死了: 累死了、饿死了 — khẩu ngữ mạnh, hơi suồng sã.
- ⋯得要命: 忙得要命 — nhấn mạnh sự chịu đựng.
- ⋯得很: 好得很、聪明得很 — nhẹ nhàng, hơi văn vẻ.
- ⋯坏了: 急坏了、乐坏了 — nhấn mạnh trạng thái tâm lý quá độ.
Trong đó 得不得了 nằm ở mức rất mạnh, gần với 得要命, và mang màu khẩu ngữ tự nhiên.
7. Mở rộng: 不得了 trong hội thoại đời thường
Người Trung Quốc dùng cấu trúc tính từ + 得不得了 với tần suất rất cao. Đây là kho câu bạn có thể dùng ngay:
- 今天热得不得了,出门就是一身汗。(Hôm nay nóng khủng khiếp, ra khỏi nhà là ướt đẫm mồ hôi.)
- 孩子听说要去动物园,高兴得不得了。(Bọn trẻ nghe nói được đi sở thú, mừng rơn.)
- 他最近忙得不得了,连饭都顾不上吃。(Dạo này anh ấy bận kinh khủng, cơm cũng chẳng kịp ăn.)
- 她担心得不得了,一晚上没睡着。(Cô ấy lo lắng vô cùng, cả đêm không ngủ được.)
Còn 了不得 với nghĩa khen ngợi thì hay đứng riêng thành một câu cảm thán, kèm 真 hoặc 可: 真了不得!/这可了不得!
8. Ghi nhớ nhanh bằng một câu
Hãy thuộc câu tổng hợp này để không bao giờ lẫn nữa: 不得了啦,出事了!——别急,这孩子真了不得,他一个人就把问题解决了。 Vế đầu là tình huống nguy cấp (不得了), vế sau là lời khen tài giỏi (了不得). Cùng ba chữ, đảo thứ tự là đổi cả sắc thái.
9. Luyện tập
Chọn 不得了 hoặc 了不得:
- 这么小就会说三种语言,真______!
- ______啦,孩子不见了!
- 今天冷得______。
- 考砸一次而已,没什么______的。
Đáp án: 1. 了不得 – 2. 不得了/了不得 – 3. 不得了 – 4. 了不得
Xem thêm:
Câu hỏi thường gặp
了不得 và 了不起 khác nhau không?
Ở nghĩa “tài giỏi, phi thường” thì gần như đồng nghĩa. Khác ở chỗ 了不得 còn dùng được cho tình huống nguy cấp, còn 了不起 thì không.
得不得了 đi với từ nào?
Chỉ đi với tính từ (热、冷、辣、忙) và động từ tâm lý (急、喜欢、担心、想). Không đi với động từ hành động.
Nói 不得了了 có thừa chữ 了 không?
Không thừa. Chữ 了 cuối là trợ từ ngữ khí biểu thị tình hình đã thay đổi: 就不得了了 nghĩa là “thế thì hỏng bét mất”.
