Điểm mấu chốt: Không nói ※我家离学校比较不远。 比较 không đi với phủ định — sau nó phải là một tính từ khẳng định.
Đây là lỗi rất phổ biến với người Việt, vì tiếng Việt nói “tương đối không xa”, “khá là không sạch” vẫn tạm nghe được. Tiếng Trung thì tuyệt đối không.
1. Ba câu sai điển hình
- (1) ※我家离学校比较不远。
- (2) ※这儿比较不干净。
- (3) ※这东西比较不贵。
Cả ba đều sai vì cùng một lý do: sau 比较 xuất hiện chữ 不.
2. Cách sửa thứ nhất: đổi sang tính từ trái nghĩa
- (4) 我家离学校比较近。
Nhà tôi cách trường tương đối gần. - (5) 这儿比较脏。
Chỗ này tương đối bẩn. - (6) 这东西比较便宜。
Món này tương đối rẻ.
Cách này giữ được chữ 比较, chỉ cần đổi tính từ sang vế đối lập: 不远 → 近, 不干净 → 脏, 不贵 → 便宜.
3. Cách sửa thứ hai: thay 比较 bằng 不太
- (7) 我家离学校不太远。
Nhà tôi cách trường không xa lắm. - (8) 这儿不太干净。
Chỗ này không sạch lắm. - (9) 这东西不太贵。
Món này không đắt lắm.
Cách này giữ được nguyên tính từ ban đầu, chỉ đổi phó từ. 不太 chính là “đối tác” của 比较 ở phía phủ định.
4. Bảng tổng kết: 比较 không đi với phủ định
| Câu sai | Sửa cách 1 (đổi tính từ) | Sửa cách 2 (đổi phó từ) |
|---|---|---|
| ※比较不远 | 比较近 | 不太远 |
| ※比较不干净 | 比较脏 | 不太干净 |
| ※比较不贵 | 比较便宜 | 不太贵 |
| ※比较不好 | 比较差 | 不太好 |
| ※比较不喜欢 | — | 不太喜欢 |
5. Hai cách sửa khác nhau chỗ nào?
Về nghĩa thì gần nhau, nhưng trọng tâm khác:
- 比较近 — khẳng định là gần, chỉ dè dặt về mức độ. Người nghe hiểu: đi bộ được.
- 不太远 — xuất phát từ ý “xa”, rồi phủ định bớt đi. Người nghe hiểu: cũng không tới mức xa.
Khi khen ngợi, người Trung Quốc thiên về 比较 + khẳng định. Khi chê hoặc muốn nói giảm, họ thiên về 不太 + tính từ tích cực. Ví dụ chê món ăn, người ta nói 不太好吃 chứ ít khi nói 比较难吃 — vì như thế nặng lời quá.
6. Lỗi người Việt hay mắc
Lỗi 1 — ※比较不会说. Phải nói 不太会说. Quy tắc áp dụng cho cả động từ năng nguyện, không riêng tính từ.
Lỗi 2 — ※比较没有钱. Phải nói 钱不太多 hoặc 没什么钱.
Lỗi 3 — dùng 比较 khi không có gì để so. 比较 hàm ý có một chuẩn ngầm để đối chiếu. Nói 今天比较冷 nghĩa là so với hôm khác. Nếu chỉ muốn nói “hôm nay lạnh” thì 今天很冷 là đủ.
Lỗi 4 — dùng 比较 trong câu có 比. ※这件比那件比较贵 là sai chồng chéo. Câu có 比 thì dùng 一点儿, 得多, 多了: 这件比那件贵一点儿.
7. Mở rộng: hệ thống phó từ mức độ vừa phải
Ở khoảng giữa của thang mức độ, tiếng Trung có mấy từ đáng học kỹ:
- 比较 bǐjiào — tương đối, hơi thiên văn viết: 比较简单.
- 挺…的 tǐng…de — khá, thân mật khẩu ngữ: 挺好的.
- 还 hái — cũng khá, có ý tạm được: 还可以/还行.
- 不太 bú tài — không lắm, cách chê lịch sự: 不太方便.
- 有点儿 yǒudiǎnr — hơi, mang ý phàn nàn: 有点儿麻烦.
- 相当 xiāngdāng — khá cao, trang trọng: 相当不错.
Trong nhóm này, chỉ 不太 và 有点儿 là đi được với ý phủ định hoặc tiêu cực. Xem thêm bài phân biệt 有点儿 và 一点儿.
8. Vì sao tiếng Trung lại khắt khe như vậy?
Nhiều người học thấy quy tắc này hơi vô lý, vì tiếng Việt và tiếng Anh đều cho phép nói “tương đối không xa”, “relatively not far”. Lý do nằm ở chức năng của chữ 比较.
比较 vốn là động từ, nghĩa là so sánh, đối chiếu. Khi làm phó từ, nó vẫn giữ nguyên tinh thần đó: nó định vị một sự vật trên một thang mức độ, và thang đó phải được nêu ra bằng một tính từ khẳng định. Nói 比较近 tức là đặt khoảng cách lên thang “gần — xa” rồi chỉ vào một điểm nghiêng về phía gần.
Nhưng khi bạn nói 不远, bạn đã xoá bỏ điểm định vị chứ không dời nó đi đâu cả. Trên một thang đã bị phủ định, việc chỉ ra “tương đối” trở nên vô nghĩa. Đó là lý do người bản ngữ nghe câu 比较不远 thấy vướng ngay lập tức, dù họ không giải thích được bằng ngữ pháp.
Hiểu được logic này, bạn sẽ tự suy ra được nhiều quy tắc tương tự: các phó từ định vị mức độ như 相当, 特别, 非常, 极其 cũng đều thích tính từ khẳng định hơn là tính từ bị phủ định.
9. Luyện tập
Sửa lại các câu sau bằng cả hai cách:
- (1) ※这个问题比较不难。
- (2) ※他的房间比较不大。
- (3) ※今天比较不热。
- (4) ※这个菜比较不好吃。
Đáp án: (1) 这个问题比较简单 / 这个问题不太难。(2) 他的房间比较小 / 他的房间不太大。(3) 今天比较凉快 / 今天不太热。(4) 这个菜比较难吃 / 这个菜不太好吃 — cách sau lịch sự hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao 比较不远 lại sai?
比较 dùng để định vị mức độ trên thang so sánh, mà thang đó phải được nêu bằng một tính từ khẳng định. Ghép nó với phủ định làm cho mức độ trở nên mơ hồ, nên tiếng Trung không chấp nhận.
Có mấy cách sửa 比较不远?
Hai cách. Một là đổi sang tính từ trái nghĩa: 比较近. Hai là thay 比较 bằng 不太: 不太远. Cả hai đều tự nhiên, chỉ khác chút sắc thái.
不太 có phải là phủ định của 比较 không?
Không hẳn, nhưng chúng bù trừ cho nhau. 比较 dùng cho vế khẳng định, 不太 dùng cho vế phủ định. Trong thực tế đây là cặp thay thế nhau tự nhiên nhất.
