Điểm mấu chốt: Không nói ※我昨天不见到他, ※他以前没认识我, ※一年以前他没会说汉语。 Chọn 不 hay 没 phụ thuộc vào thời gian và vào loại động từ.
Đây là cặp phủ định cơ bản nhất nhưng cũng dai dẳng nhất của tiếng Trung. Bài này giúp bạn phân biệt 不 và 没 qua hai bước kiểm tra đơn giản.
1. Trục thời gian: quá khứ dùng 没
- (1) 我们星期六、星期天不上课。
Thứ Bảy, Chủ nhật chúng tôi không có tiết. — tình huống thường lệ, dùng 不. - (2) 我们明天不上课。
Mai chúng tôi không có tiết. — tương lai, dùng 不. - (3) 我们昨天没上课。
Hôm qua chúng tôi đã không có tiết. — quá khứ, dùng 没.
Vậy phải nói (4) 我昨天没见到他, không nói (5) ※我昨天不见到他.
2. Trục ý nghĩa: thói quen, ý muốn dùng 不
- (6) 我不喝酒。
Tôi không uống rượu. — tôi không bao giờ uống, không có thói quen uống; hoặc tôi không định uống. - (7) 我没喝酒。
Tôi không uống rượu. — vừa nãy / hôm qua tôi đã không uống.
Ba đoạn hội thoại minh hoạ sự khác biệt này:
- (8) ——你平时喝酒吗? ——一般不喝。
Bình thường bạn có uống rượu không? — Nói chung là không. - (9) (在饭店)服务员:喝酒吗? 顾客:不喝,只吃饭。
Nhân viên: Quý khách dùng rượu chứ? Khách: Không uống, chỉ ăn thôi. - (10) ——你昨天晚上喝酒了? ——没喝。
Tối qua bạn có uống rượu không? — Không uống.
3. Ngoại lệ lớn: nhóm động từ luôn đi với 不
Nếu động từ là 会, 可以, 应该, 是, 喜欢, 认识, 像… thì dù nói về quá khứ vẫn dùng 不, tuyệt đối không dùng 没:
- (11) 他以前不认识我。
Trước đây anh ấy không quen tôi. - (12) 一年以前他不会说汉语。
Một năm trước anh ấy không biết nói tiếng Trung.
So sánh hai cách diễn đạt cùng một ý:
- (13) 一年以前他不会说汉语。 — động từ 会, dùng 不.
- (14) 一年以前他还没学会说汉语。 — động từ chính là 学, dùng 没.
Điểm chung của nhóm ngoại lệ: chúng chỉ trạng thái, năng lực, quan hệ chứ không chỉ hành động có điểm bắt đầu và kết thúc. Cái gì không “xảy ra” thì không thể “chưa xảy ra”.
4. Bảng tổng kết: phân biệt 不 và 没
| Tình huống | 不 | 没 | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Thói quen, quy luật | ✔ | ✘ | 他不吃辣。 |
| Ý chí, dự định | ✔ | ✘ | 我不去了。 |
| Tương lai | ✔ | ✘ | 明天不上课。 |
| Việc đã xảy ra | ✘ | ✔ | 昨天没上课。 |
| Động từ 会, 是, 认识, 喜欢, 像 | ✔ (kể cả quá khứ) | ✘ | 他以前不认识我。 |
| Đi với 了 hoặc 过 | ✘ | ✔ | 我没去过北京。 |
| Đi với 从来 | ✔ thói quen | ✔ + 过 kinh nghiệm | 从来不喝酒/从来没见过 |
5. Lỗi người Việt hay mắc
Lỗi 1 — ※我昨天不去. Đã có 昨天 thì phải dùng 没: 我昨天没去.
Lỗi 2 — ※他没是学生. 是 luôn đi với 不: 他不是学生.
Lỗi 3 — ※我没喜欢他. 喜欢 là trạng thái tình cảm, phải nói 我不喜欢他. Nếu muốn nói “trước đây không thích, giờ thích rồi” thì 我以前不喜欢,现在喜欢了.
Lỗi 4 — giữ lại 了 khi phủ định. ※我没吃了饭. Có 没 rồi thì bỏ 了: 我没吃饭. Riêng 过 thì vẫn giữ: 我没去过.
6. Mở rộng: 别, 未, 无 và các cách phủ định khác
Ngoài 不 và 没, tiếng Trung còn nhiều từ phủ định khác, mỗi từ một nhiệm vụ:
- 别 bié — cấm đoán, khuyên can: 别说话!/别客气。
- 没有 méiyǒu — dạng đầy đủ của 没, dùng khi đứng cuối câu: 你去过吗?——没有。
- 未 wèi — văn viết, tương đương 没: 尚未完成/未成年。
- 无 wú — văn viết, tương đương 没有: 无关/无法/毫无办法。
- 不用 búyòng — không cần: 不用谢/不用了。
- 不必 búbì — không cần thiết, trang trọng hơn: 不必担心。
Đọc thêm bài vị trí của 都 để nắm nốt phó từ cơ bản còn lại hay đi cùng phủ định trong các mẫu 什么都不, 一…都没.
7. Luyện tập
Điền 不 hoặc 没 vào chỗ trống:
- (1) 来中国以前,他 ______ 学过汉语。
- (2) 他昨天病了,所以 ______ 去上课。
- (3) 那个地方冬天 ______ 下雪。
- (4) 我从来 ______ 喝酒。
- (5) 我昨天在他家里只喝了点儿可乐,______ 喝酒。
- (6) 我以前 ______ 喜欢跳舞,现在喜欢了。
- (7) 你是谁?我 ______ 认识你啊。
- (8) 我从来 ______ 见过熊猫,今天是第一次见。
Đáp án: (1) 没 — có 过, kinh nghiệm quá khứ. (2) 没 — việc đã xảy ra hôm qua. (3) 不 — quy luật tự nhiên. (4) 不 — thói quen. (5) 没 — sự việc cụ thể hôm qua. (6) 不 — động từ 喜欢. (7) 不 — động từ 认识. (8) 没 — có 过, kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc gọn nhất để chọn 不 hay 没 là gì?
没 phủ định việc đã xảy ra hoặc đã hoàn thành trong quá khứ. 不 phủ định thói quen, ý chí, tính chất và việc trong tương lai. Nhưng nhóm động từ 会, 是, 认识, 喜欢, 像, 应该, 可以 thì dù nói về quá khứ vẫn dùng 不.
我不喝酒 và 我没喝酒 khác nhau ra sao?
我不喝酒 nghĩa là tôi không có thói quen uống rượu, hoặc tôi không định uống. 我没喝酒 nghĩa là lúc nãy, hôm qua… tôi đã không uống — phủ định một sự việc cụ thể đã qua.
Vì sao 一年以前他不会说汉语 lại dùng 不?
Vì 会 là động từ chỉ năng lực, thuộc nhóm luôn đi với 不. Nếu muốn dùng 没 thì phải đổi động từ chính: 一年以前他还没学会说汉语 — lúc này 没 phủ định 学.
