Phân biệt 不可以, 不能 và 不行 trong tiếng Trung: cấm hay không làm nổi?

Điểm mấu chốt: Ở câu khẳng định, 能 và 可以 gần như thay nhau được. Ở câu phủ định, chỉ 不能 mới diễn tả được việc thiếu điều kiện hoặc không muốn.

Đây là bài nối tiếp trực tiếp của phân biệt 会 và 能. Việc phân biệt 不可以, 不能 và 不行 quyết định câu của bạn nghe ra là lời cấm đoán hay lời từ chối.

1. Câu khẳng định và câu hỏi: dùng từ nào cũng được

  • (1) 他腿好了,又能走路了。/ 他腿好了,又可以走路了。
    Chân anh ấy khỏi rồi, lại đi được rồi.
  • (2) 他没事,今天能来。/ 他没事,今天可以来。
    Anh ấy không bận, hôm nay đến được.
  • (3) 这辆自行车能不能借给我?/ 可(以)不可以借给我?
    Chiếc xe đạp này cho tôi mượn được không?
  • (4) 喝酒以后能不能开车?/ 可(以)不可以开车?
    Uống rượu rồi có lái xe được không?
  • (5) 上课的时候能吃东西吗?/ 可以吃东西吗?
    Trong giờ học có được ăn không?

Chú ý dạng chính phản của 可以 là 可(以)不可以 — chữ 以 ở giữa có thể lược, người ta hay nói gọn 可不可以.

2. Trường hợp 1: quy định, tập tục cấm — dùng cả hai

Khi việc gì đó bị cấm bởi luật lệ, nội quy hoặc phong tục, cả 不能 và 不可以 đều đúng:

  • (6) 喝酒以后不能开车。/ 喝酒以后不可以开车。
    Uống rượu rồi không được lái xe.
  • (7) 上课的时候不能吃东西。/ 上课的时候不可以吃东西。
    Trong giờ học không được ăn.

Sắc thái: 不可以 nghe dứt khoát hơn, giống lời cấm chính thức. 不能 mềm hơn một chút.

3. Trường hợp 2: thiếu điều kiện hoặc không muốn — chỉ dùng 不能

Đây là ranh giới quan trọng nhất của bài. Khi không có điều kiện, không có năng lực, hoặc không muốn, không đồng ý, chỉ dùng 不能:

  • (8) 他腿断了,不能走路了。/ ※他腿断了,不可以走路了。
    Anh ấy gãy chân, không đi lại được nữa.
  • (9) 他有事,今天不能来了。/ ※他有事,今天不可以来了。
    Anh ấy có việc, hôm nay không đến được.
  • (10) 这辆自行车不能借给你,因为我马上要用。/ ※这辆自行车不可以借给你……
    Chiếc xe đạp này không cho anh mượn được, vì tôi sắp phải dùng.

Lý do rất dễ hiểu: 不可以 hàm ý có ai đó cấm. Chân gãy thì chẳng ai cấm anh ta đi cả — chỉ là không đi nổi. Bận việc thì chẳng ai cấm anh ta đến — chỉ là không sắp xếp được.

4. 不行 — câu đáp ngắn

不行 là cách trả lời gọn, thay được cho cả 不能 lẫn 不可以:

  • (11) A: 你明天能/可以来吗? B: 不行,我明天有事,不能来。
    A: Mai anh đến được không? — B: Không được, mai tôi có việc, không đến được.
  • (12) A: 教室里能/可以抽烟吗? B: 不行,教室里不能/不可以抽烟。
    A: Trong lớp hút thuốc được không? — B: Không được, trong lớp không được hút thuốc.

Cấu trúc điển hình của câu đáp: 不行 + lý do + 不能/不可以 + động từ. Nói 不行 rồi bỏ lửng thì hơi cụt và có thể bị coi là bất lịch sự.

5. Bảng tổng kết: phân biệt 不可以, 不能 và 不行

Tình huống 不能 不可以 不行
Quy định, nội quy cấm ✔ ✔ ✔ (đáp ngắn)
Thiếu điều kiện, sức khoẻ ✔ ✘ ✔
Không muốn, không đồng ý ✔ ✘ ✔
Đứng đầu câu trả lời ✘ ✘ ✔
Đứng trước động từ ✔ ✔ ✘
Sắc thái trung tính dứt khoát, cấm đoán khẩu ngữ, gọn

6. Lỗi người Việt hay mắc

Lỗi 1 — dùng 不可以 khi từ chối vì bận. ※我今天不可以来。Nghe như có ai cấm bạn tới. Phải là 我今天不能来.

Lỗi 2 — đặt 不行 trước động từ. ※我不行去。不行 chỉ đứng độc lập làm câu đáp, không làm động từ năng nguyện.

Lỗi 3 — trả lời cụt lủn bằng 不行. Trong giao tiếp lịch sự, sau 不行 nên nêu lý do, hoặc dùng cách nói mềm hơn: 恐怕不行、不太方便.

Lỗi 4 — nhầm 不能 với 不会. 他不会开车 là chưa học lái; 他不能开车 là biết lái nhưng hôm nay không lái được. Đây là lỗi đã bàn kỹ ở bài phân biệt 会 và 能.

7. Mở rộng: từ chối sao cho lịch sự

不行 tuy tiện nhưng khá thẳng. Trong giao tiếp, người Trung Quốc có nhiều cách từ chối mềm hơn nên học:

  • 恐怕不行。E rằng không được.
  • 不太方便。Hơi bất tiện.
  • 我看看再说吧。Để tôi xem đã. (từ chối khéo)
  • 下次吧。Để lần sau nhé.
  • 真不好意思,我实在没时间。Thật ngại quá, tôi thật sự không có thời gian.
  • 要不改天?Hay là hôm khác?

Đáng chú ý là 以后再说吧 — bề ngoài là hoãn lại, thực chất thường là lời từ chối lịch sự; cách dùng 再 kiểu này đã bàn ở bài phân biệt 再 lặp lại và 再 trì hoãn.

Về mặt biển báo và văn bản hành chính, bạn còn gặp hai từ mạnh hơn: 禁止 jìnzhǐ (nghiêm cấm — 禁止吸烟) và 不准 bùzhǔn (không cho phép — 不准入内). Hai từ này chỉ dùng trong văn viết trang trọng hoặc khi người có quyền ra lệnh, không dùng giữa bạn bè.

8. Luyện tập

Chọn 不能, 不可以 hoặc 不行:

  1. 图书馆里____大声说话。
  2. 他感冒了,今天____去游泳。
  3. A: 明天你能陪我去医院吗? B: ____,我明天要上课。
  4. 这本书是老师的,我____借给你。
  5. 十八岁以下____开车。

Đáp án: (1) 不能 / 不可以 (2) 不能 (3) 不行 (4) 不能 (5) 不能 / 不可以

Câu (1) và (5) là quy định nên dùng từ nào cũng được; câu (2) thiếu điều kiện sức khoẻ và câu (4) là không muốn cho mượn nên chỉ 不能; câu (3) là câu đáp ngắn nên dùng 不行.

Câu hỏi thường gặp

Trong câu khẳng định, 能 và 可以 có khác nhau không?

Gần như không. 他腿好了,又能走路了 và 又可以走路了 đều đúng; 这辆自行车能不能借给我? và 可不可以借给我? cũng vậy. Khác biệt chỉ lộ ra ở câu phủ định.

Khi nào bắt buộc dùng 不能 chứ không được dùng 不可以?

Khi nói về việc thiếu điều kiện, thiếu năng lực, hoặc không muốn, không đồng ý: 他腿断了,不能走路了; 他有事,今天不能来了; 这辆自行车不能借给你,因为我马上要用.

不行 dùng thế nào?

Là câu đáp ngắn gọn, thay cho cả 不能 lẫn 不可以: A: 你明天能来吗? B: 不行,我明天有事,不能来. Nó thường đứng đầu câu trả lời, sau đó mới nêu lý do.

Kiến Thức Tiếng Trung

Chia sẻ kiến thức tiếng Trung tại website.

Để lại bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *