Điểm mấu chốt: Ở câu khẳng định, 能 và 可以 gần như thay nhau được. Ở câu phủ định, chỉ 不能 mới diễn tả được việc thiếu điều kiện hoặc không muốn.
Đây là bài nối tiếp trực tiếp của phân biệt 会 và 能. Việc phân biệt 不可以, 不能 và 不行 quyết định câu của bạn nghe ra là lời cấm đoán hay lời từ chối.
1. Câu khẳng định và câu hỏi: dùng từ nào cũng được
- (1) 他腿好了,又能走路了。/ 他腿好了,又可以走路了。
Chân anh ấy khỏi rồi, lại đi được rồi. - (2) 他没事,今天能来。/ 他没事,今天可以来。
Anh ấy không bận, hôm nay đến được. - (3) 这辆自行车能不能借给我?/ 可(以)不可以借给我?
Chiếc xe đạp này cho tôi mượn được không? - (4) 喝酒以后能不能开车?/ 可(以)不可以开车?
Uống rượu rồi có lái xe được không? - (5) 上课的时候能吃东西吗?/ 可以吃东西吗?
Trong giờ học có được ăn không?
Chú ý dạng chính phản của 可以 là 可(以)不可以 — chữ 以 ở giữa có thể lược, người ta hay nói gọn 可不可以.
2. Trường hợp 1: quy định, tập tục cấm — dùng cả hai
Khi việc gì đó bị cấm bởi luật lệ, nội quy hoặc phong tục, cả 不能 và 不可以 đều đúng:
- (6) 喝酒以后不能开车。/ 喝酒以后不可以开车。
Uống rượu rồi không được lái xe. - (7) 上课的时候不能吃东西。/ 上课的时候不可以吃东西。
Trong giờ học không được ăn.
Sắc thái: 不可以 nghe dứt khoát hơn, giống lời cấm chính thức. 不能 mềm hơn một chút.
3. Trường hợp 2: thiếu điều kiện hoặc không muốn — chỉ dùng 不能
Đây là ranh giới quan trọng nhất của bài. Khi không có điều kiện, không có năng lực, hoặc không muốn, không đồng ý, chỉ dùng 不能:
- (8) 他腿断了,不能走路了。/ ※他腿断了,不可以走路了。
Anh ấy gãy chân, không đi lại được nữa. - (9) 他有事,今天不能来了。/ ※他有事,今天不可以来了。
Anh ấy có việc, hôm nay không đến được. - (10) 这辆自行车不能借给你,因为我马上要用。/ ※这辆自行车不可以借给你……
Chiếc xe đạp này không cho anh mượn được, vì tôi sắp phải dùng.
Lý do rất dễ hiểu: 不可以 hàm ý có ai đó cấm. Chân gãy thì chẳng ai cấm anh ta đi cả — chỉ là không đi nổi. Bận việc thì chẳng ai cấm anh ta đến — chỉ là không sắp xếp được.
4. 不行 — câu đáp ngắn
不行 là cách trả lời gọn, thay được cho cả 不能 lẫn 不可以:
- (11) A: 你明天能/可以来吗? B: 不行,我明天有事,不能来。
A: Mai anh đến được không? — B: Không được, mai tôi có việc, không đến được. - (12) A: 教室里能/可以抽烟吗? B: 不行,教室里不能/不可以抽烟。
A: Trong lớp hút thuốc được không? — B: Không được, trong lớp không được hút thuốc.
Cấu trúc điển hình của câu đáp: 不行 + lý do + 不能/不可以 + động từ. Nói 不行 rồi bỏ lửng thì hơi cụt và có thể bị coi là bất lịch sự.
5. Bảng tổng kết: phân biệt 不可以, 不能 và 不行
| Tình huống | 不能 | 不可以 | 不行 |
|---|---|---|---|
| Quy định, nội quy cấm | ✔ | ✔ | ✔ (đáp ngắn) |
| Thiếu điều kiện, sức khoẻ | ✔ | ✘ | ✔ |
| Không muốn, không đồng ý | ✔ | ✘ | ✔ |
| Đứng đầu câu trả lời | ✘ | ✘ | ✔ |
| Đứng trước động từ | ✔ | ✔ | ✘ |
| Sắc thái | trung tính | dứt khoát, cấm đoán | khẩu ngữ, gọn |
6. Lỗi người Việt hay mắc
Lỗi 1 — dùng 不可以 khi từ chối vì bận. ※我今天不可以来。Nghe như có ai cấm bạn tới. Phải là 我今天不能来.
Lỗi 2 — đặt 不行 trước động từ. ※我不行去。不行 chỉ đứng độc lập làm câu đáp, không làm động từ năng nguyện.
Lỗi 3 — trả lời cụt lủn bằng 不行. Trong giao tiếp lịch sự, sau 不行 nên nêu lý do, hoặc dùng cách nói mềm hơn: 恐怕不行、不太方便.
Lỗi 4 — nhầm 不能 với 不会. 他不会开车 là chưa học lái; 他不能开车 là biết lái nhưng hôm nay không lái được. Đây là lỗi đã bàn kỹ ở bài phân biệt 会 và 能.
7. Mở rộng: từ chối sao cho lịch sự
不行 tuy tiện nhưng khá thẳng. Trong giao tiếp, người Trung Quốc có nhiều cách từ chối mềm hơn nên học:
- 恐怕不行。E rằng không được.
- 不太方便。Hơi bất tiện.
- 我看看再说吧。Để tôi xem đã. (từ chối khéo)
- 下次吧。Để lần sau nhé.
- 真不好意思,我实在没时间。Thật ngại quá, tôi thật sự không có thời gian.
- 要不改天?Hay là hôm khác?
Đáng chú ý là 以后再说吧 — bề ngoài là hoãn lại, thực chất thường là lời từ chối lịch sự; cách dùng 再 kiểu này đã bàn ở bài phân biệt 再 lặp lại và 再 trì hoãn.
Về mặt biển báo và văn bản hành chính, bạn còn gặp hai từ mạnh hơn: 禁止 jìnzhǐ (nghiêm cấm — 禁止吸烟) và 不准 bùzhǔn (không cho phép — 不准入内). Hai từ này chỉ dùng trong văn viết trang trọng hoặc khi người có quyền ra lệnh, không dùng giữa bạn bè.
8. Luyện tập
Chọn 不能, 不可以 hoặc 不行:
- 图书馆里____大声说话。
- 他感冒了,今天____去游泳。
- A: 明天你能陪我去医院吗? B: ____,我明天要上课。
- 这本书是老师的,我____借给你。
- 十八岁以下____开车。
Đáp án: (1) 不能 / 不可以 (2) 不能 (3) 不行 (4) 不能 (5) 不能 / 不可以
Câu (1) và (5) là quy định nên dùng từ nào cũng được; câu (2) thiếu điều kiện sức khoẻ và câu (4) là không muốn cho mượn nên chỉ 不能; câu (3) là câu đáp ngắn nên dùng 不行.
Xem thêm:
Câu hỏi thường gặp
Trong câu khẳng định, 能 và 可以 có khác nhau không?
Gần như không. 他腿好了,又能走路了 và 又可以走路了 đều đúng; 这辆自行车能不能借给我? và 可不可以借给我? cũng vậy. Khác biệt chỉ lộ ra ở câu phủ định.
Khi nào bắt buộc dùng 不能 chứ không được dùng 不可以?
Khi nói về việc thiếu điều kiện, thiếu năng lực, hoặc không muốn, không đồng ý: 他腿断了,不能走路了; 他有事,今天不能来了; 这辆自行车不能借给你,因为我马上要用.
不行 dùng thế nào?
Là câu đáp ngắn gọn, thay cho cả 不能 lẫn 不可以: A: 你明天能来吗? B: 不行,我明天有事,不能来. Nó thường đứng đầu câu trả lời, sau đó mới nêu lý do.
