Luận bàn: Bất hiếu hữu tam, Vô hậu vi đại – 不孝有三,無後為大

0
803
Đánh giá bài viết

Luận bàn: Bất hiếu hữu tam, Vô hậu vi đại – 不孝有三,無後為大


Luận bàn 1


Độc giả: Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại. Vậy hai điều bất hiếu kia là gì? Câu trên đây xuất xứ từ đâu?

An Chi: “Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại” (Tội bất hiếu có ba: không con nối dõi là tội lớn nhất) là lời nói của Mạnh Tử, chép trong thiên “Ly lâu thượng” của sách Mạnh Tử. Nhưng sách này thì lại không ghi lời giải thích của chính Mạnh Tử về hai điều bất hiếu kia. Về hai điều này thì Triệu Kỳ đời nhà Hán, khi chú giải sách Mạnh Tử, đã cho rằng một là hùa theo cha mẹ mà đẩy cha mẹ vào chỗ bất nghĩa; hai mà không chịu ra làm quan để lấy bổng lộc mà nuôi cha mẹ lúc cha mẹ đã già. Còn cách hiểu thông thường hơn thì cho rằng một là không vâng lời cha mẹ, hai là không chăm lo học hành.

Nhưng chính Mạnh Tử, ở một chỗ khác, thì lại kể ra đến năm tội bất hiếu mà trong năm tội này thì chẳng có tội nào trùng với một trong ba tội trên kia cả. Sách Minh tâm bửu giám, thiên “Hiếu hạnh” đã có chép lại lời này của Mạnh Tử như sau:

“Thế tục sở vị bất hiếu giả ngũ: Đọa kỳ tứ chi, bất cố phụ mẫu chi dưỡng, nhất bất hiếu giả; bác, dịch, hiếu ẩm tửu, bất cố phụ mẫu chi dưỡng, nhị bất hiếu giả; hiếu hóa tài, tư thê tử, bất cố phụ mẫu chi dưỡng, tang bất hiếu dã; tùng nhĩ mục chi dục, dĩ vi phụ mẫu lúc, tứ bất hiếu dã; hiếu dũng đấu hẫn, dĩ nguy phụ mẫu, ngũ bất hiếu dã”, nghĩa là: “Cái mà thế tục gọi là tội bất hiếu thì gồm có năm:

Biếng nhác chân tay, không lo đến việc phụng dưỡng cha mẹ, đó là tội bất hiếu thứ nhất vậy;

Mê cờ bạc, ham rượu chè, không lo đến việc phụng dưỡng cha mẹ, đó là tội bất hiếu thứ hai vậy;

Tham tiền của, lo riêng cho vợ con, không lo đến việc phụng dưỡng cha mẹ, đó là tội bất hiếu thứ ba vậy;

Theo lòng ham muốn để được vui tai sướng mắt mà làm cho cha mẹ phải mang nhục, đó là tội bất hiếu thứ tư vậy;

Ỷ sức mạnh mà ham đánh nhau, làm nguy hại đến cha mẹ, đó là tội bất hiếu thứ năm vậy”.


Luận bàn 2


Nguyên văn câu nói của Mạnh tử (dẫn theo sách Chu Hy)孟 子曰: 不 孝 有 三 無 後 為 大
舜 不 告 而 娶 為 無 後 也君子 以 為 猶 告 也Mạnh tử viết: “Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại.
Thuấn bất cáo nhi thú, vị vô hậu dã. Quân tử di vi do cáo dã”
Nghĩa là:
Mạnh tử nói rằng: “Tội bất hiếu có ba điều, mà không con nối dõi là lớn nhất.
Vua Thuấn lấy vợ mà không thưa trình, xin phép cha mẹ, cũng vì sợ tội không con nối dõi. Vì thế đối với người quân tử kể như ngài đã thưa trình”.

Chú thích:

 (Thông thường lấy vợ mà không xin phép cha mẹ là thất lễ. Nhưng ở hoàn cảnh vua Thuấn, cha thì đần độn, mẹ ghẻ độc ác, nếu xin phép cha mẹ thì sợ có sự ngăn trở, mà không lấy vợ thì không có người nỗi dõi. Ông tránh được tội bất hiếu lớn nhất nên lấy vợ không thưa với cha mẹ nhưng không ai trách móc.
Sách này không thấy nói hai điều bất hiếu còn lại kia là gì.

Trong thiên Ly lâu thượng-sách Mạnh Tử có chép:

“Mạnh tử viết: 不 孝 有 三,無 後 為 大 (Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại.)

Nhưng sách này cũng không nói hai điều bất hiếu còn lại là gì.

Khi chú giải sách Mạnh Tử, Triệu Kỳ đời nhà Hán viết:
(1) 阿 意 曲 從,陷 親 不 義,一 不 孝 也 (Ā yì qū cóng, xiàn qīn bùyì, yī bùxiào yě) (A ý khúc tòng, hãm thân bất nghĩa, nhất bất hiếu dã.)

(2) 良 窮 親 老,不 為 祿 仕,二 不 孝 也 (Liáng qióng qīn lǎo, bù wéi lù shì, èr bùxiào yě) (Lương cùng thân lão,bất vi lộc sĩ,nhị bất hiếu dã.)

(3) 不 娶 無 子, 祖 先 祀,三 不 孝 也 (Bù qǔ wú zi, zǔxiān sì, sān bùxiào yě) (Bất thú vô tử, tuyệt tổ tiên tự, tam bất hiếu dã.)不 孝 有 三,無 後 為 大 (Bùxiào yǒusān, wú hòu wéi dà) (Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại.)

Dịch nghĩa:

1- Hùa theo cha mẹ để cha mẹ mắc vào chỗ bất nghĩa là tội bất hiếu thứ nhất.

2- Nhà nghèo mà cha mẹ lại già, thế mà không chịu ra làm quan để lấy bổng lộc mà phụng dưỡng cha mẹ là tội bất hiếu thứ hai.

3- Không chịu lấy vợ, không có con nối dõi để cúng tế ông bà tổ tiên là tội bất hiếu thứ ba.

Trong ba tội bất hiếu, không có con nối dõi là tội lớn nhất.

Thế nhưng trong sách Tứ thư tập chú của Chu Hy, Mạnh tử nói với Công Đô tử rằng: “Người đời thường nói tới” tội bất hiếu kể ra có năm điều:

1- Chân tay không cất nhắc, chẳng đoái hoài tới việc nuôi dưỡng cha mẹ là tội bất hiếu thứ nhất.
2- Tối ngày cờ bạc, ham mê rượu chè, chẳng đoái hoài tới việc nuôi dưỡng cha mẹ là tội bất hiếu thứ hai.
3- Ham của cải riêng cho vợ con, chẳng đoái hoài tới việc nuôi dưỡng cha mẹ là tội bất hiếu thứ ba
4- Buông theo ham muốn về sắc đẹp, hát hay, để cha mẹ phải tủi hổ là tội bất hiếu thứ tư.
5- Cậy khỏe ham đánh lộn để nguy hại tới cha mẹ là tội bất hiếu thứ năm.
Trong năm tội bất hiếu trên không có tội nào giống với “bất hiếu hữu tam”. Có lẽ cả năm tội trên là “người đời thường nói tới” chứ không phải tự Mạnh tử nói ra.
Theo Kinh lễ, người mang tiếng bất hiếu phạm một trong ba điều:
1- Một là làm điều bất nghĩa cha mẹ bị nhục nhã.
2- Hai là không chịu nâng cao tài lực của mình, quá kém cỏi, quá đau yếu, nghèo hèn, không nuôi nổi cha mẹ khi già yếu.
3- Ba là không lấy vợ, không có con nối dõi.

Luận bàn 3


ĐƯỢC, con nói lại cho XUÂN-QUYỂN nó hay, là câu nó xin hỏi Thầy đó, cũng là nhiều chỗ giải ra nhiều cách. Như hồi Đạo-Chích là một người ăn trộm mãn đời, có sanh được một đứa con tên là Đạo-Sanh, đứa con này nó lại không ưa nghề trộm cướp, lại có chí tu hành, theo phường tả Đạo, bỏ nhà cửa, vợ con, đặng thành tiên cho sớm, tránh khỏi nợ trần, đó là tham Đạo. Mỗi khi Đạo-Chích xúi đi ăn trộm về nuôi mình, thì đứa con đó không chịu vâng lời, nên Đạo-Chích viện câu của Thầy Mạnh-Tử nói đó mà làm tội cho con. Sau đứa con đó bỏ Đạo-Chích mà theo Tả-Đạo, rồi lại không chịu cưới vợ, thành ra ba cái tội:

Một là không vâng lời cha mẹ, là xúi đi ăn trộm đó, với tội bỏ cha mẹ là hai, tội không có con nối đời về sau là ba. Đạo-Chích mượn tiếng nói của Thầy Mạnh-Tử, mà không rành lý Chơn-Truyền, đem ra hô hào bắt tội con. Rồi cũng nhiều hạng người nghe theo lại cho là phải, chớ lời Thầy Mạnh-Tử nói như vầy: “bất hiếu hữu tam, vô hậu kế đại” nghĩa là Thầy Mạnh-Tử để lời than là biết cái phận làm người đứng trong Tam-Tài thì phải cho trọn Thảo với Trời Đất đặng nối Đạo-Mầu cho Đời được Thái-Bình. Vì người thấy rõ Đạo-Mầu tới người biết đó, thì ngoài người ra không còn được người nào biết nữa, thì chắc cả thế gian phải chịu tội chẳng trọn Thảo với Trời Đất. Rồi từ đó về sau Thầy Mạnh-Tử qua đời, Đạo-Mầu thỏn mỏn, ai nói sao cũng được, phe đảng mạnh là hơn. Tại vậy nên nhiều người quá mê đi tìm thuốc uống cho có con, hoặc là vợ lớn không con kiếm vợ bé cho có con, lần lần thành ra tà dâm nịch ái, là nhiều khi không phải thiệt con của mình, mà cũng đem vào đặng nối dòng. Rồi vì đó mà hai giống cho hư là do tại đó. Chớ có con cùng không là tại phần của mỗi người, đem vào tội bất hiếu sao được? Còn một lẽ nói cho nhầm Lý là như cha mẹ hiền từ mà con không nghe lời, đó là tội cãi cha mẹ, nghe lời vợ hoặc là ăn chơi mà bỏ cha mẹ, không nuôi dưỡng, không giữ gìn nghề nghiệp phải của cha mẹ đặng nối điều lành, trở lòng nghe theo điều quấy, thì cũng là ba tội bất hiếu đó, mà phải cho nhằm Đạo-Lý kia, chớ Thầy Mạnh-Tử than trước đó là cái hiếu làm người đối với Trời Đất cho xứng đáng Tam-Tài, chớ nào phải là việc nhỏ đâu? Thầy nói đó rồi xét coi trong thiên hạ hễ bất hiếu với Trời-Đất, làm sái hạng Tam-Tài, thì có đâu là bình yên vui vẻ đặng? Vì đó nên Thầy Mạnh-Tử mới than, vì Người cũng là bực Thánh nên Người mới thấy xa như vậy.

1 –               Nầy trong Đời Đạo xét vầy,

Xét coi mình có thân này để chi?

Có thân thì có nhơn nghì,

Là thân người phải xét suy vận thời.

2 –               Phải nào thân đó để chơi,

Ngày đêm giồi tập lõa lơi cang cường.

Ỷ mình nhiều của phô trương,

Ỷ mình khôn quỷ tính lường gạt ngu.

3 –               Gọi là đời sống sánh đua,

Mà không dè vướng tội đưa tới cùng.

Tiếng thường nhơn loại nói chung,

Gạn ra phần đúng thiệt dùng mấy ai.

4 –               Cứ mê lời phỉnh đặt bày,

Còn trong Đạo Chánh lấp tai chê đành.

Cho nên lời phải khó rành,

Viện điều phi lý giựt giành cầu cao.

5 –               Tới nay thấy rõ Đạo-Mầu,

Còn chưa chịu xét người đâu trọn người.

Người trong cuộc thế Đất Trời,

Người quên dòm lại tấc hơi ngắn dài.

6 –               Mãng ham màu sắc bề ngoài,

Trung trung hiếu hiếu đặt bày quá đông.

Vì chưng lòng chẳng thẹn lòng

Nói ra thì nói lời không xét lời.

7 –               Biết sao thế hạ con người,

Nói ra nào kể Đạo Trời là chi?

Cũng vì người quá tự khi,

Cũng vì không học luật qui Chơn-Truyền.

8 –               Nghĩ xưa là bực Thánh Hiền

Còn lo bất hiếu sự nguyên bổn thành.

Chép ghi lời nói để dành,

Người sau ít học đâu rành nghĩa thâm.

9 –               Tưởng cho nói bướng là nhầm,

Rồi đua nhau chịu nhiều năm lỗi lầm.

Gạn lời cần hỏi tại Tâm,

Tội chi bất hiếu đó làm người nên?

10 –             Mẹ Cha cúc dục lo đền,

Trời cao Đất rộng đừng quên tấc lòng.

Buổi đời thường xét đục trong,

Tấm thân đừng vấy bụi hồng mới cao.

11 –             Hiếu Tâm nào luận nghèo giàu,

Xử bề cho vẹn, hạng nào cũng vui.

Nghĩ thầm phàm tục khó nguôi,

Dốt không chịu học trải mùi tại kiêu.

Cho nên nhiều vướng tội nhiều,

Ngày nay Thầy chỉ dò theo thấy rành


Luận bàn 4


1. Ba câu đầu tiên “阿意曲從,陷親不義,一不孝也. 良窮親老,不為祿仕,二不孝也. 不娶無子,絕祖先祀,三不孝也” (Ā yì qū cóng, xiàn qīn bùyì, yī bùxiào yě. Liáng qióng qīn lǎo, bù wéi lù shì, èr bùxiào yě. Bù qǔ wú zǐ, jué zǔxiān sì, sān bùxiào yě) không phải do Mạnh Tử nói, mà chúng thuộc Lễ Ký (hay Kinh Lễ). Trong thiên Ly Lâu Thượng (離婁上) (Lí lóu shàng), khúc thứ 26, Mạnh Tử viết: “Bất hiếu hữu tam , vô hậu vi đại. Thuấn bất cáo nhi thú, vi vô hậu dã, quân tử dĩ vi do cáo dã” (不孝有三,无后为大。舜不告而娶,….无后也,君子以为犹告也) (Bùxiào yǒusān, wú hòu wéi dà. Shùn bù gào ér qǔ,…. Wú hòu yě, jūnzǐ yǐwéi yóu gào yě). Dựa theo giải nghĩa của Mạnh Tử Toàn Văn Bạch Thoại tôi tạm dịch nghĩa là: “Có ba tội bất hiếu, trong đó không có người nối dõi là tội lớn nhất. Thuấn [tôi ngờ là vua Thuấn] sợ mang tội này nên cưới vợ mà không nói với cha mẹ, nhưng cũng không có người nối dõi, người quân tử cho rằng như vậy thì nói hay không nói cũng vậy mà thôi.”

Như vậy, Mạnh Tử không phải là người nêu ra ba điều bất hiếu, ông chỉ là người nhấn mạnh tội nào là nặng nhất mà thôi. Và xét toàn văn của câu trên thì mới thấy, chữ “hậu” ở đây quả thực mang ý nghĩa là “con nối dõi”, không như một số người vì muốn bảo vệ Nho giáo nên suy diễn rằng “hậu” ở đây là đạo đức, tài nghệ hay tri thức.

2. Theo tôi thì ba câu trong Lễ Ký bạn trích dẫn cũng chưa chính xác. Nguyên văn của chúng phải là: “阿意曲從,陷親不義. 家貧親老,不為祿仕. 不娶無子,絕先祖祀” (Ā yì qū cóng, xiàn qīn bùyì. Jiā pín qīn lǎo, bù wéi lù shì. Bù qǔ wú zǐ, jué xiānzǔ sì), tức là: “A ý khúc tòng, hãm thân bất nghĩa. Gia bần thân lão, bất vi lộc sĩ. Bất thú vô tử, tuyệt tiên tổ tự.” Ý nghĩa của ba câu này thì có nhiều trường phái khác nhau, giờ chúng ta xét từng câu một.

A ý khúc tòng, hãm thân bất nghĩa: theo tôi một nhà Nho chân chính như Mạnh Tử thì không thể nào nói: “hùa theo cha mẹ để cha mẹ mang tội bất nghĩa, đó là điều bất hiếu” được. Tư tưởng này quá mới mẻ, có lẽ chỉ xuất hiện vài trăm năm sau thời của ông. Mạnh Tử được xưng là Á Thánh, là người tiếp nối xuất sắc của tư tưởng “quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử”, vì vậy dù ông có suy nghĩ này đi chăng nữa thì cũng không bao giờ nói ra. Mặt khác, người Trung Quốc ngày xưa thường trách những kẻ hành vi không đoan chính rằng: “Một hữu gia giáo” tức là con người không có gia giáo, hoặc “Dưỡng bất giáo, phụ chi quá” tức là “nuôi mà không dạy, là lỗi của người cha”. Vì thế câu này dịch theo cách thứ hai là hợp lý hơn.

Gia bần thân lão, bất vi lộc sĩ: vì có sự sai lệch về nguyên tác nên ý nghĩa cũng bị thay đổi. Câu này nghĩa là: Nhà nghèo mà cha mẹ già, lại không chịu ra làm quan để có bổng lộc, đó là tội bất hiếu thứ hai.

Câu thứ ba thì cả hai cách giải nghĩa không có sự khác biệt đáng kể. Tuy nhiên, theo tôi “tuyệt tiên tổ tự” dịch là “không có người lo hương hỏa tổ tiên” có phần chính xác hơn. Ngày xưa các cụ nói: “Nhất mộ, nhì phòng, tam bát tự”, tức là coi mộ phần của tổ tiên là cái quan trọng hàng đầu, vì vậy không có người lo coi sóc mồ mả chính là tội bất hiếu lớn nhất.

Content Protection by DMCA.com